پاسخ به نقدها و نظرها؛ بخش پنجم و بخش پایانی

شورای علمی و مدیریتی دانشنامه هزاره 

مباحث هویت

یک مجموعه از نقدها که از سوی منتقدان گرامی راجع به دانشنامۀ هزاره مطرح شده است، انتقادات مربوط به هویت است. بی‌توجهی یا بی‌تفاوتی نسبت به ارزش‌های عقیدتی و دینی و برجسته‌شدن ارزش‌های غیردینی در دانشنامه نگرانی و دغدغه‌ی دیگری است که در لابلای انتقادات از سوی برخی خوانندگان مطرح شده است. نبود پاره‌ای از مدخل‌ها همانند «اهل بیت»، «امام» و «امامت» در دانشنامه و پرهیز از تعابیری همچون «شهید»، «مجاهد»، «جهاد»، «مقاومت» و غیره نشانه‌ها و دلایل این سوگیری غیرعلمی در دانشنامه تلقی شده‌اند.

علاوه برآن عده‌ای دیگر از محققان و منتقدان کم‌توجهی به پیشینه‌ی تاریخی هزاره‌ها، به ویژه در دوران باستان و مدخل‌قرار نگرفتن برخی از نام‌آوران علم و فرهنگ در حوزه‌ی تمدنی بلخ را نشانه‌ی تلاش برای هویت‌زدایی یا طرح ناقص هویت تاریخی هزاره‌ها در دانشنامه دانسته‌اند.

به رغم آن که به پاره‌ای از این پرسش‌ها و نگرانی‌ها در مقدمه‌ی دانشنامه پرداخته شده است، برای توضیح بیشتر رویکرد موجود در روند تدوین دانشنامه نکات زیر باردیگر یادآوری می‌شود:

اول.هویت صبغۀ تاریخی داشته و از نوعی سیالیت بر خوردار است. امروزه باورهای ما با باورهای اجدادمان تفاوت چشمگیری کرده است؛ ما به همان آداب و رسومی که اجدادمان پایندی نشان می‌دادند، کمتر پایندی نشان می‌دهیم و کمتر عینا طبق همان آداب و سنت‌ها عمل می‌کنیم. تغییر نسلی تغییراتی ژرفی بر عناصر هویتی از خود بر جای می گذارد و پر بیراه نیست اگر بگوییم، هر نسلی هویت مخصوص به خود را دارد. به عنوان مثال اگر دورۀ موسوم به دورۀ جهاد، هویت سیاسی آن نسل از مردم افغانستان را تشکیل دهد، ممکن است در آینده مردم این دوره را جزئی از عناصر هویتی خود تلقی نکرده و آن را نوعی مسألۀ تاریخی بدانند. بگذریم از این که در همان نسل نیز کسانی بودند که به آن جنبۀ هویتی نمی‌دادند و هنوز نمایندگان این دو طیف از آن نسل زنده هستند. مردم آلمان امروزی هویت خود را با جنگ‎های اول و دوم جهانی که آلمان در آن نقش برجسته داشته است، گره نمی‌زنند. همین طور است تغییراتی که در طول زمان در آداب، رسوم، سنت‌ها، باورها و سبک و شیوۀ زندگی یک قوم یا یک گروه انسانی رخ می‌دهد. این نشان می‌دهد که هویت یک امر سیال بوده و چیز ثابتی نیست که بتوان آن را برای نسل‌های مختلف به صورت یکسان در نظر گرفت.

به عبارت دیگر، تعریف هویت قومی و مجموعه مباحث پیرامون آن عموماً بحث نظری و پیچیده است و در این زمینه، به ویژه در محافل دانشگاهی غرب تحقیقات گسترده و مستمر در جریان است. در خصوص هویت قومی هزاره‌ها، عناصر و اجزای آن تا هنوز دیدگاه‌ها و نظریات مختلفی از سوی محققان ارائه شده است. در دانشنامه هزاره  به دلیل رویکرد عمومی و تخصصی نبودن آن، نگاه این بوده که به جای پرداختن به مباحث نظری هویت قومی و بررسی و نقض و ابرام دیدگاه‌های مختلف که از حیطه‌ی کار دانشنامه عمومی بیرون است، جنبة مردم‌شناختی هویت قومی هزاره‌ها مدنظر قرار گیرد. از این نظر چارچوب کاری دانشنامه هزاره بر تجربة زیسته‌ی هزاره‌ها در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، اقتصادی، سیاسی و جغرافیایی بنا نهاده شده و به نظریه‌های مختلف در ذیل سوژه‌هایی که مدخل قرار گرفته به صورت نسبی پرداخته شده است. از همین رو، دامنه‌ی کار دانشنامه از تاریخ زیسته در دوران باستان گرفته تا حیات امروزی هزاره‌ها تعریف شده است. البته بدیهی است که به دلیل فراوانی منابع و دسترسی به سوژه‌های حیات امروزی هزاره‌ها نوعی عدم توازن میان پرداختن به زندگی امروزی و توجه پیشینه‌ی تاریخی هزاره‌ها در دانشنامه وجود داشته باشد. با این حال، در دانشنامه هیچ تعمد و یا انگیزه‌ای برای حذف بخشی از تاریخ، یا هویت هزاره‎‌ها وجود ندارد و بی‌توجهی به پاره‌ای از مدخل‌ها و نام‌آوران تمدن بلخ و حیات باستانی هزاره‌ها در ویراست جدید جلد اول با مشوره صاحب‌نظران و محققان به دقت بازبینی خواهد شد.

دوم. باید میان پرداختن به ارزش‌ها و دخالت‌دادن آن در روند تحقیق تفکیک قایل شد. در تحقیقات اجتماعی از دیرباز میان «ربط ارزشی» و «ارزش‌داوری» تفاوت وجود داشته است. تردیدی نیست که می‌توان عناصر هویتی چون زبان، مذهب، آداب، رسوم و سنت‌ها وسبک و شیوۀ زندگی یک مردم را مطالعۀ علمی کرد. اما تاجایی که به مطالعۀ علمی مربوط می‌شود، تحقیق باید کاملا بی طرفانه، عینی و بدور از احساسات و عواطف شخصی و محلی محقق صورت بگیرد. محقق در پیوند با ارزش‌ها می‌تواند، موضوع تحقیق خود را به دلخواه خود انتخاب کند و به این اعتبار قوم، زبان یا مذهب خود یا هرچیزی را که علاقمند است، تحقیق و بررسی کند و به‌عنوان موضوع تحقیق انتخاب کند. پیوند ارزشی میان محقق و سوژه‌ی تحقیق از این رهگذر که در محقق انگیزه‌ی جدی برای تحقیق ایجاد می‌کند، از نظر محققان بسیار مطلوب است و در نهایت به تحقیقات کیفی‌تر می‌انجامد. اما هنگامی که پژوهشگر وارد مراحل تحقیق می‌شود؛ یعنی در هنگام جمع‌آوری معلومات و اطلاعات، مرحلۀ تحلیل اطلاعات و نتیجه گیری محقق باید تابع رویه‌ها و قالب‌های پذیرفته شده‌ی علمی باشد. کاربرد مفاهیم حاوی ارزشداوری اعتبار علمی کار را مخدوش می‌کند و بی‌طرفی محقق  در روند تحقیق را زیر سوال می‌برد. در دانشنامه هزاره از این زاویه تلاش شده است تا ارزش‌های اجتماعی اعم از مذهبی و غیرمذهبی به‌عنوان مدخل قرار گیرند اما برای معرفی آن از زبان پیراسته از ارزش‌داوری و مفاهیم ارزشی استفاده شود. از این رو، آن دسته از انتقادات که به عدم جامعیت دانشنامه در پرداختن به ارزش‌ها و عناصر ارزشی هزاره‌ها مربوط می‌شود، به‌صورت جدی در ویراست جدید جلداول مورد بازنگری قرار می‌گیرد و مدخل‌‎‎های بازمانده به آن افزوده خواهد شد.

بنابراین، در دانش‌نامه هزاره مانند هرکار علمی دیگری می توان هریک از مفاهیمی چون جهاد، مجاهد، شهید و غیره را به عنوان موضوع و مدخل برگزید و مورد مطالعه قرار داد، اما در هنگام معرفی یا تحلیل موضوع باید کمال بی‌طرفی حفظ شود؛ و در جای‌جای دانشنامه تا جایی که ظرفیت جلد اول اقتضا می کرد، این کار صورت گرفته است. ما مدخل‌های متعددی داریم که عناصر هویت قوم هزاره را تشکیل می دهند و در دانشنامه مورد مطالعۀ علمی قرار گرفته‌اند؛ مانند اسلام، اسماعیلیه و نظایر آن.

سوم. در دهه‌ّها اخیر ادبیات حماسی، مشبوع از ارزش‌داوری و سوگیری‌های سیاسی به صورت فراوان در عرصه‌ی فرهنگ و سیاست تولید شده است. با این وصف، به نظر می‌رسد این ادبیات و آثار تاکنون نتوانسته است خلأ آثار و پروژه‌های تحقیقاتی را در جامعه پر کند. به رغم آن که این آثار هرکدام در بستر تاریخی و اجتماعی خویش مهم بوده‌اند اما به دلیل نگاه یک‌سویه عمدتاً به صورت ناقص و یک‌جانبه به سوژه‌‌ها و موضوعات خویش پرداخته‌اند و از همین زاویه امروزه متاسفانه برای استناد در کارهای تحقیقاتی از اعتبار کافی برخوردار نیستند. از این رو، اهتمام اصلی در دانشنامه دوری‌ از رویکردهای حماسی و یک‌جانبه به سوژه‌ها و موضوعات بوده و تلاش شده است تا با رعایت بی‌طرفی و قواعد پذیرفته‌شده‌ی علوم اجتماعی، متن معتبر و شایسته از نظر معیارهای تحقیقات علوم اجتماعی تولید شود. در این راه ممکن است در انتخاب پاره‌ای از تعابیر ملاحظات همه جانبه درنظر گرفته نشده باشد، اما هم‌چنان که در متن خود دانشنامه به وضوح دیده می‌شود، هیچ تعمدی برای زدودن ارزش‌ها و تغییر هویت عقیدتی و دینی هزاره‌ها وجود ندارد. چنین کاری از بنیاد در تضاد با اهداف و اصول دانشنامه‌نویسی است.

چهارم. هر تعریفی از هویت قومی داشته باشیم باورها، زبان و آداب و رسوم و سنت‌ها عناصر بنیادین آن را می‌سازند. در مورد این عناصر در تاریخ اجتماعی و فرهنگی هزاره‌ها متأسفانه تا کنون کارهای اندکی صورت گرفته است. به جز موارد انگشت‌شمار، منابع معلوماتی در مورد شیوه‌ی زیست اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هزاره‌ها حتا در سطح یک معرفی اولیه هم در دسترس نیست. محققان و منتقدان گرامی اگر توجه دقیق و جدی داشته باشند، بخش قابل توجهی از مدخل‎های دانشنامه (بیش از ۵۰ مدخل) و حجم زیادی از مدخل‌‎های مناطق (۱۶۰ مدخل) به معرفی و تهیه معلوماتی نسبتاً تازه راجع به آداب و رسوم، سنت‌ها و شیوة زیست فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم عادی هزاره اختصاص دارد. از این لحاظ، تصور این است که دانشنامه با معرفی علمی بخش قابل توجهی از عناصر هویتی هزاره‌ها که تاکنون مغفول مانده و در مورد آن هیچ معلوماتی وجود ندارد، برخلاف تصور این دسته از منتقدان، نقش بی‌بدیلی در احیا و توسعه هویت اجتماعی و فرهنگی هزاره‌ها داشته باشد. البته ممکن است در وهلة اول پاره‌ای از سوژه‌ها ناقص معرفی شده یا خطاهای معلوماتی در آن وجود داشته باشد اما تردیدی نیست که در پرتو نقد منتقدان و تحقیقات بیشتر معلومات این مدخل‎ها تکمیل شده و نسخه‌های کامل‌تر آن در آینده در دسترس محققان و علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت. از این روی اگر هویت، مجموعه‌نشانه‌های عینی یا مفهومی باشد که یک قوم، با آن نشانه‌ها خود را به دیگری می‌شناساند؛ دانشنامۀ هر قوم را در مجموع و قدم نخست می‌توان یک پژوهش هویتی تعریف کرد. اما بی‌گمان این اثر هویت‌‌شناسانه با دیگر ساختارهای هویت‌ساز در یک جامعه؛ مانند ادبیات و هنر، تاریخ‌ و مذهب فرق بنیادی دارد. دانشنامه‌نگاری به لحاظ تبارشناسی به قوم نگاری (Ethnography) به عنوان شاخه‌ای از انسان شناسی؛ یعنی شناخت علمی یک قوم که باید با روش‌های علمی انسان‌شناسانه انجام شود، نزدیک است تا قوم مداری (Ethnocentrism) که به مفهوم توجه به ارزش‌های درون قومی و طرد ارزش‌های دیگر اقوام است؛ تفاوتی بسیار باریک و ظریف که در صورت عدم رعایت دقیق روش‌های علمی لغزیدن از این یک به آن دیگری به آسانی صورت می‌گیرد. از نظر دست اندرکاران دانشنامه هزاره شناخت علمی اقوام افغانستان در این مرحلۀ حساس تاریخی به ما کمک می‌کند که بهتر مسائل قومی کشور را حل کرده و معضلات آن را پشت سر بگذاریم و نه تاکید و اصرار بر ارزش‌های درون قومی. تجارب تاریخی بشر نیز همین واقعیت را نشان می‌دهد. تاکید کشورهای نو ظهور اروپایی در قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم، بر ناسیونالیسم ملی و قومی خود منشأ مصیبت‌های نیمه نخست قرن بیستم گردید و بشر تنها هنگامی توانست به مرحله گفت‌وگوی بین ملت‌ها دست یابد و ارزش‌های نیمه دوم قرن بیستم را گسترش دهد که از تأکید بر ناسیونالیسم افراطی دست برداشت.

سخن پایانی؛ نتیجه‌گیری

شورای علمی دانشنامه در این مدت با شنیدن نظرهای کارشناسان و مؤلفان دانشنامه، شرکت در جلسات نقد و بررسی، مشورت و نظر خواهی از اندیشمندان و مجامع‌ فرهنگی و نیز بررسی دقیق نقد‌های مطرح‌شده در فضای مجازی به نتایج با ارزشی دست‌یافته است. باید اذعان کرد که حساسیت و اهتمام جدی خوانندگان گرامی و تذکر کاستی‌های راه‌یافته در دانشنامه، حتی با بیان‌های تند و احیاناً تلخ، مجموعه‌ای از نواقص و کمبود‌های مجلد کنونی را آشکار کرد و عزم ما را بیش از پیش برای ادامه راه جزم‌تر ساخت. محتوای این نقدها، صرف‌نظر از نحوۀ بیان آن‌ها، غنیمت بزرگی برای رفع نواقص و تکمیل این پروژه‌ی بزرگ و مهم است.

شورای علمی و مدیریتی دانشنامه بدون توجیه و استدلال مدافعه‌گرایانه، وجود کاستی‌ها‌ی جلد اول دانشنامه را می‌پذیرد و وظیفۀ خود را پیش از پرداختن به تدوین جلدهای بعدی، اصلاح، تکمیل، بازبینی و ویرایش مجدد و باز چاپ جلد اول می‌داند. دفتر دانشنامه اینک در حال گردآوری، دسته‌بندی و بررسی نقدهای صورت گرفته است. امیدواریم با استفاده از مجموع آن‌ها و نظرات بیشتری که در طول دورۀ رسیدگی، بازنگری و اصلاح جلد نخست دریافت می‌داریم و نیز ادامۀ همکاری بی‌دریغ حامیان علاقه‌مند و دلسوز دانشنامه، هرچه زودتر ویراست دوم جلد نخست دانشنامه را تقدیم خوانندگان و علاقه‌مندان کنیم.

اما قبل از همه لازم می‌دانیم برای اطمینان بخشیدن به علاقه‌مندان دانشنامه و زدودن نگرانی‌های پیش‌آمده، چند نکته را به‌عنوان جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نهایی تقدیم کنیم:

یکم. هرچند در روند تولید جلد اول دانشنامۀ هزاره، افراد و اشخاص مختلف از تاجران و افراد خیر گرفته تا فرهنگیان دلسوز، نویسندگان، کارشناسان و مشاوران دانشنامه برای به ثمرنشستن این پروژۀ مهم نقش ایفاکرده‌اند، اما شورای علمی و مدیریتی دانشنامه هزاره مسؤولیت تمامی کاستی‌ها، نقایص و کوتاهی‌های راه یافته در جلد نخست را به عهده می‌گیرد.

دوم. در روند بازبینی تلاش خواهد شد، محتوای همۀ‌ نقدها، انتقادات و پیشنهادات، در صورت حصول اطمینان از صحت، درستی و مستند بودن آن‌ها به صورت اساسی در اصلاح ویراست جدید، مورد استفاده قرار گیرد. برای این که رفع نواقص و کار تکمیل دانشنامه به وجه درست پیش رفته و معایب و نواقص به حد اقل ممکن برسد، از خوانندگان و منتقدان گرامی خواسته می‌شود که مستندات و منابع نقدهای خویش را بخصوص به‌ منظور رفع نواقص معلوماتی و محتوایی از طریق پنجره‌های وبسایت دانشنامه (www.hazaranica.com) در دسترس دفتر دانشنامه قرار دهند تا اصلاحات هرچه مستندتر و دقیق تر انجام شود.

سوم. همان‌گونه که در مقدمۀ دانشنامه یادآوری شده است، ارتباط و نظرخواهی مستمر با مشاوران و کارشناسان بخش تعریف‌شده و لاینفک کار تدوین جلد اول بوده و نظر این کارشناسان و مشاوران در تنظیم و تدوین پاره‌ای از مدخل‌ها به صورت جدی لحاظ شده است. با این وصف، با آشکارشدن مجموعه‌ای از نواقص موجود روشن شد که این نظرخواهی و مشاوره در حد کفایت صورت نگرفته است. از این رو، نظرخواهی از محققان و مشورت‌های دقیق با آنان در روند بازنگری و تجدید نظر متخصصان برای تصحیح، اصلاح و تکمیل کاستی‌های جلداول دانشنامه از ضرورت‌های بنیادین ادامۀ کار است. شورای علمی و مدیریتی دانشنامه به زودی پس از تجدید نظر، سازوکار تازه‌ای را برای مشاوره و نظرخواهی هم برای تکمیل پروژه جلداول و هم برای ادامۀ کار بنیاد دانشنامه روی‌دست خواهد گرفت. در این ساز وکار تلاش می‌شود روند تصحیح، اصلاح و بازبینی کامل جلداول با مشارکت جدی گروه گسترده‌ای از محققان، صاحب‌نظران و استادان دانشگاه همراه باشد و اصلاح و تصحیح با مشارکت آن‌ها صورت گیرد. از این لحاظ، پیشاپیش از اعلام همکاری محققان در روند اصلاح و بازبینی جلد اول و همچنین مشارکت آن‌ها در ادامۀ کار دانشنامه استقبال می‌شود.

چهارم. همانگونه که عده‌ای از خوانندگان و منتقدان گرامی به صورت کتبی یا شفاهی در نقدهای خود به درستی یادآوری کرده‌ا‌ند، کاستی‌ها و نواقصی در جلداول دانشنامه راه یافته است. برای رفع این نواقص، شورای علمی و مدیریتی دانشنامه به‌طور مشخص، تصمیمات زیر را نهایی کرده‌اند:

۱.کتاب «اسطوره شکسته»با توجه به یکی از معیارهای مندرج در شیوه ‌نامۀ دانشنامه؛ یعنی نگاه حداکثری به آثار مربوط به هزاره‌ها یا آثار تولید شده توسط آنان، یکی از مدخل‌های دانشنامه قرار گرفت و معرفی شد؛ اما پس از مشوره با کارشناسان و مشاوران که اغلب آن‌ها با استناد به دلایلی چون جریحه‌دار شدن احساسات عمومی و نگاه افراطی و غیرمستند این اثر، با آوردن آن در دانشنامه نظر مثبتی نداشته‌اند، در روند بازبینی از فهرست مدخل‌های دانشنامه حذف خواهد شد.

۲.اصطلاح شورش، شورشی و مشتقات آنکه در برخی از مدخل‌ها به کار رفته، پس از مشوره با کارشناسان و مشاوران با اصطلاحات دیگری جایگزین خواهند شد. این را هم بیفزاییم که کلمه شورش به عنوان یک اصطلاح علوم اجتماعی بسته به شرایط و سیاق جمله ممکن است جایگزین دقیق و مناسب دیگری نداشته باشد. در هر صورت رهنمای ما در این گزینش، مشوره با کارشناسان و اهل نظر خواهد بود.

۳. مدخلافشارنیز جزء مواردی است که از نظر منتقدان محترم به طور کامل و مطلوب در دانشنامه به آن پرداخته نشده است. باید یاد آور شد که افشار در جلد نخست، به عنوان یک مکان معرفی شده و تذکر داده شده است که به «فاجعه افشار» به عنوان یک مدخل ارجاعی جداگانه در جای خود و در ذیل حرف مربوط به ترتیب حروف الف- بایی دانشنامه به تفصیل پرداخته خواهد شد. اما گویا این اشاره مورد توجه بعضی از منتقدان گرامی قرار نگرفته و تصور کرده‌اند که تمام رویداد مربوط به حادثه افشار در همین حد است. با این وصف، این مدخل نیز به لحاظ پرداختن به فاجعه افشار بازنگری محتوایی می‌شود و البته پردازش مشروح قتل‌عام افشار در ذیل مدخل «فاجعه افشار» خواهد آمد.

۴.برخی از مدخل‌هانظیر احیای هویت، ابوذر انقلاب، از محرم تا حوت، محمد اکبری، سیدحسین انوری، ابوذر غزنوی، امروز ما و چند مورد دیگر از نظر رعایت اصل بی‌طرفی و پرهیز از ‌داوری، مورد بازبینی جدی قرار گرفته و بازنویسی خواهند شد.

۵.تامین توازن در مدخل‌ها: شماری از مقالات بویژه مقالات مربوط به معرفی کتاب‌ها از نظر حجم، متوازن و متناسب نبوده‌اند و همین نکته باعث شده که از آن‌ها سوگیری‌های سیاسی و جناحی تعبیر شود. در روند بازبینی، این موضوع نیز به دقت بررسی شده و تلاش می‌شود توازن میان حجم، محتوا و اهمیت آثار برقرار شود.

۶.درستی اطلاعات مدخل‌های مناطق و قریه‌ها: با توجه به دشواری انجام مطالعات میدانی، نقص اطلاعات دریافت شده از سوی نهادهای رسمی نظیر وزارت احیا و انکشاف دهات، وزارت معارف، احصائیه مرکزی و دیگر نهادهای رسمی و همچنین کمبود اطلاعات افراد مطلع مصاحبه شونده، تمایل طبیعی مصاحبه شوندگان به بزرگنمایی، اشتباهاتی در درج اطلاعات مناطق و قریه‌ها روی داده است. در روند بازبینی تلاش خواهد شد با انجام مصاحبه‌های تکمیلی و تحقیقات میدانی، از صحت و درستی اطلاعات ارائه شده در این مدخل‌ها اطمینان حاصل شده یا با معلومات و اطلاعات دقیق‌تر اصلاح شوند. هرچند شاید رساندن خطای معلوماتی به حد صفر یا نزدیک به آن در شرایطی که بسیاری از منابع معلوماتی اعتبار علمی کامل ندارند، کاری دشوار و حتی غیرممکن باشد.

در همین جا به جاست که در بارهمنشأ خطاهانیز نکاتی را یاد آوری کنیم. منشأ خطا در این زمینه می‌تواند یکی از عوامل زیر باشد:

الف. راه یافتن خطا و اشتباه در چنین کاری ممکن است به دلیلخطا در منابعباشد. متأسفانه به دلیل ضعف تحقیقات علمی در افغانستان، منابع ما عاری از خطا و اشتباه نیست. بخش مهمی از دانش نامه به دلیل ماهیت گسترده‌ی موضوعاتش ناگزیر به استفاده از منابع تهیه شدۀ داخلی است که به دلیل عدم انجام تحقیقات کافی، مشوب به خطا و اشتباه بوده‌اند. حتی بسیاری از منابع رسمی ما قابل اعتماد نیستند و دست اندرکاران دانشنامۀ هزاره در یک مورد ناگزیر معلومات ارائه شده از سوی وزارت احیا و انکشاف دهات را از ردیف معلومات قابل استفاده خارج ساخت.

ب.عدم پیشینۀ تحقیقات علمی در کشور: در افغانستان تحقیقات علمی معتبر تقریباً بی‌پیشنه است. هرکاری که انجام بدهیم، ناگزیر تحت تأثیر چنین وضعیتی قرار خواهد گرفت. نمی‌توان انتظار داشت در جامعه‌ای که پیشینۀ تحقیقات علمی ضعیف دارد، یک شاهکار علمی تولید شود؛ اما در عین حال این هم، چنان که برخی می‌گویند، قابل توجیه نیست که دست روی دست گذاشته و کاری نکنیم.

ج.عدم تجربۀ کافی در زمینۀ دانشنامه نویسی. فقدان یا غنای تجربۀ علمی در هر موضوعی، تأثیر مستقیم بر کیفیت کار در آن موضوع دارد. همه می‌دانیم که تجربۀ دانشنامه نویسی در زبان فارسی به طور کلی و در افغانستان به طور خاص ضعیف است و ما هنوز در زمینه‌های مختلف این کار، فاقد تجربۀ متراکم و لازم هستیم. شکی نیست که تنها با ادامۀ کار، ایجاد تجربه و درس گرفتن از این تجارب است که می‌توان امید به بهبود کار بست. اگر صد سال دیگر هم منتظر بمانیم، به لحاظ تجربۀ حاصل شده، بازهم در جایگاه امروزی خویش خواهیم بود.

۷. بازتعریف شناسه‌ها:برخی از شناسه‌ها (عبارات معرف پس از مدخل) در ذیل پاره‌ای از مدخل‌ها برای شماری از خوانندگان موجب سؤتفاهم شده است. در روند بازنگری جلد اول این دسته از شناسه‌ها بخصوص در مدخل‌هایی همچون ابوذر، انوری، اکبری و نظایر آن نیز به صورت جدی بازنگری می‌شوند.

۸.افزودن مدخل‌های جدید:از آنجا که در مجلد کنونی برخی از مدخل‌های واجد شرایط تدوین در دانشنامه نیامده است واین نکته شائبه حذف و سانسورعمدی این مدخل‌ها را ایجاد کرده، در روند بازبینی تلاش می‌شود مدخل‌هایی همانند اخلاصی، ابومعشر بامیانی، ام‌البلاد، ابوزید، ابوریحان و تعدادی از کتاب‌ها نظیر؛ انتظار بشر از دین، افغانستان قلمرو استبداد، اسلام، ایمان و آزادی، استراتیژی آمریکا پس از سقوط طالبان در افغانستان  و نیز موضوعاتی چون امامت، امام و نظایر آن در دانشنامه افزوده شود. در همین رابطه جا دارد اشاره کنیم که کل مدخلهای استخراج شده برای جلد اول بیش از ۲۰۰۰ مدخل بوده اما در این جلد تنها ۶۰۴ مدخل آمده و بقیه‌ی موارد به‌دلیل نبود منابع کافی از روند تدوین بازمانده که در ویرایش‌های بعدی در صورت دسترسی به منابع جدید باید اضافه شوند. هرچند پس از بازبینی و ویراست جدید باز هم نمی‌شود با قاطعیت گفت که هیچ مدخل واجد شرایطی بیرون نمانده است. افزودن مدخل‌های جدید بخشی از رویه‌های معمول کار دانشنامه نویسی است و در ویراست‌های بعدی دانشنامه هزاره و نسخه‌های آنلاین آن روند افزایش مدخل به صورت مستمر ادامه خواهد داشت.

۹. موضوعکم‌توجهی به پیشینه‌ی تاریخی هزاره‌ها، بخصوص در دوران باستان نیز که در برخی از نقدها مطرح شده، با مشاوره محققان و کارشناسان مورد بازبینی قرار می‌گیرد.

سخن آخر

و سخن آخر این‌که یکی از مهمترین شایبه‌های ایجاد شده در بارۀ جلد اول دانشنامه، انتقادات حاکی از سوگیری آگاهانه یا ناآگاهانه مدیران دانشنامه در جهت مخدوش کردن چهره شهید مزاری و یا جریان همسو با ایشان است. مدیریت دانشنامه این شایبه را سؤتفاهم محض می‌داند. این قضیه هم با  اصل بی‌طرفی دانشنامه، که مورد اصرار و ابرام شورای علمی و مدیریتی دانشنامه بوده و هم با سابقۀ‌ فکری اعضای آن، به هیچ وجه سازگار نیست. اما با وجود این اگر چنین اتفاقی سهواً و به دلیل حجم گسترده کار رخ داده باشد، تلاش خواهد شد به نیکوترین وجه اصلاح شود.

بدیهی است که تکمیل این پروژه‌ی بزرگ، که هنوز در آغاز راه قرار دارد، اگرچه ممکن است با خطاها و کمبودی‌هایی همراه باشد، اما اتهام اقدام برای تحریف تاریخ و یا هویت‌زدایی از هزاره‌ها در آن اتهامی از هرجهت ناروا و غیرموجه است.

باید درنظر داشت که انتشار مجلد نخست، آغاز این پروژه‌ی بزرگ است. مجلد کنونی گذشته از تمام نقاط قوت که در جریان نقدهای اخیر متاسفانه کمتر به آنها توجه شده و کمبودهایی که به دلایل مختلف برجسته شده، زمینۀ مناسب و  بستر تعریف‌شده‌ای را برای هم‌اندیشی جمعی در راستای چگونگی و نحوه انجام و ادامۀ این راه بلند فراهم ساخته است.

از نظر بنیاد دانشنامه منتقدان حق دارند که در مورد درج اطلاعات درست و دقیق و فقدان جهت‌گیری سیاسی و پردازش منصفانه به رخدادها و وقایع حساس باشند. اما در عین حال، باید یادآوری و تأکید کرد که دلمشغولی عمدۀ منتقدان به لحاظ درج داده‌های دقیق و معتبر  وانعکاس درست و منصفانه‌ی وقایع و رویدادها و در نظر گرفتن جایگاه ارزش‌ها، از دغدغه‌ی اصلی دست‌اندرکاران دانشنامه و بخصوص اعضای شورای علمی و مدیریتی دانشنامه بوده است. پس از تجربیات تلخ نابردباری در گذشته و خلق و تولید ادبیات جهت‌دار و غیرمعتبر، لازم بود در دانشنامۀ هزاره ضمن پای‌بندی به ارزش‌‌ها و آرمان‌ها، از شیوه‌ها و قالب‌های پذیرفته شدۀ علمی در روند تدوین و تولید متن استفاده می‌شد تا اثری شایسته، مرجع و معتبر برای محققان در آینده فراهم شود. تا رسیدن به این مرحله اندکی شکیبایی، پرهیز از قضاوت‌های شتابزده و البته انصاف و رواداری از ضرورت‌ّهای کار است.

شورای علمی و مدیریتی دانشنامه هزاره

۱۶ دلو ۱۳۹۷/ ۵ فبروری ۲۰۱۹